Nằm cách phường Bắc Giang khoảng 5km về phía Nam, xã Nội Hoàng, huyện Yên Dũng(cũ), nay là phường Tiền Phong, tỉnh Bắc Ninh nằm giữa hai sườn Bắc và Nam của dãy núi Nham Biền, nơi có dòng sông Thương, sông Cầu thơ mộng xuôi về phía Lục Đầu Giang. Vùng đất này còn lưu truyền nhiều truyền thuyết, sự tích về quá trình mở đất dựng làng như: Sự tích núi chúa Ngự, sự tích núi ông Cụ, sự tích chim Phượng bay về. Đặc biệt là sự tích chùa Dâu hay chùa Bụt Mọc, còn có tên chữ là Linh Quang Tự. Đây là ngôi chùa cổ hiếm thấy mà trong dân gian còn lưu truyền lại nhiều câu chuyện kể về sự linh thiêng này.
Chùa Dâu tọa lạc dưới chân núi Nham Biền, thuộc thôn Tiên Phong, xã Nội Hoàng, huyện Yên Dũng(cũ), nay là tổ dân phố Tiên Phong, phường Tiền Phong…Tương truyền, xưa kia trong làng Nội Mang, nay là phường Tiền Phong, có người làm nghề đánh dậm bắt cá, mỗi lần anh đánh đi dậm không thấy cá đâu, chỉ thấy được một tảng đá trong dậm. Nhiều lần như vậy lấy làm lạ, người đánh cá kia bèn đem tảng đá đó lên núi chôn và khấn tảng đá phù hộ cho đánh được nhiều cá, quả nhiên từ đó, ngày nào anh ta cũng đánh được nhiều cá. Có điều tuổi đã cao mà anh vẫn không có được mụn con, thường ngày anh hay lên chỗ tảng đá kể lể sự tình và khấn cầu hòn đá cầu xin cho sinh được mụn con để nối dõi. Sau quả nhiên vợ chồng anh sinh được con trai. Hai vợ chồng rất ngạc nhiên thấy hòn đá linh nghiệm, vốn không hiểu biết lại tưởng rằng “Tà ma” bèn đào hòn đá vứt đi, hôm sau lên núi lại thấy hòn đá mọc lên như cũ. Hai vợ chồng sợ hãi quỳ xin xưng tội và dựng một am nhỏ ngày đêm cầu khấn thờ phụng hòn đá. Dần dần nhiều người qua lại lễ bái cầu việc gì cũng hiển ứng, đặc biệt là lễ cầu con. Cũng từ đó dân gian gọi là chùa Bụt Mọc, chùa ở chân núi Dâu nên cũng gọi là chùa Dâu…
Chùa Dâu trước kia thuộc xã Nội Hoàng, tổng Phúc Tằng, huyện Yên Dũng, phủ Lạng Giang, xứ Kinh Bắc. Qua nghiên cứu về sự tích chùa Bụt Mọc và hiện trạng di tích cho thấy đây là ngôi chùa cổ linh thiêng gắn với tín ngưỡng thờ đá. Hiện trên chính điện của ngôi chùa này còn thờ một hòn đá lớn, còn gọi là “Linh Thạch”. Hòn đá hình trụ có đầu hơn nhọn cao khoảng 45cm, đường kính đáy khoảng 25cm được đặt trang trọng trên chính điện bên cạnh tượng Quan Âm Thiên Thủ Thiên Nhỡn…
Hiện tại, chùa Dâu tọa lạc trên một khu đất cao rộng dưới chân núi, cạnh tổ dân phố Tiên Phong, nhìn ra hướng Tây – Bắc. Diện tích khu di tích rộng chừng trên 2.000 m2… Không ai nhớ ngôi chùa được xây dựng từ khi nào, chỉ biết năm Chính Hoà 24 (1703), chùa đã được sửa chữa lớn, ghi theo lời văn trên bia đá có tên ‘‘Hậu phật Linh Quang Tự tu tạo bi ký an cảnh giới’’ dựng ở vườn chùa. Chùa Dâu mang nét văn hoá, kiến trúc đan xen của thời hậu Lê và thời Nguyễn. Chùa có các hạng mục công trình gồm toà tiền đường năm gian nối toà thượng điện ba gian tạo bình đồ kiến trúc kiểu chữ Đinh, nhà khách ba gian, nhà tổ ba gian và một vườn tháp với 4 tòa tháp cổ… Tất cả cùng nằm trong một quần thể di tích uy linh cổ kính dưới chân núi Dâu thuộc dãy núi Nham Biền… Phần kiến trúc khung gỗ lim chắc chắn và đã được tu sửa nhiều lần, liên kết các vì mái theo lối kiến trúc cổ truyền thống, kiểu chồng rường giá chiêng, xà cộc. Hệ thống cột chùa vẽ hình rồng leo mang phong cách thời Nguyễn, thế kỷ 19, có giá trị nghiên cứu mỹ thuật cổ truyền dân tộc. Trong chùa còn bảo lưu được hệ thống tượng Phật quý giá cùng nhiều tài liệu, hiện vật có giá trị nghiên cứu khoa học như: Hòn đá thờ gắn liền với sự tích “chùa Bụt Mọc”, bát hương, bia đá... Không chỉ vậy, nhắc đến chùa Dâu, người dân và các du khách thập phương còn nhớ đến hình ảnh cây thị cổ thụ cả trăm năm, tán rộng, che mát cả sân chùa.
Với người dân địa phương, từ lâu chùa Dâu đã trở thành nơi sinh hoạt văn hóa tâm linh. Mỗi người đến đây nhằm tìm cho mình sự bình yên, thanh thản để cầu mong sự che trở, phù hộ của các vị thần linh. Ngoài ngày rằm và mồng một âm lịch hàng tháng, ngôi chùa chính là ngôi nhà chung để hướng tâm hồn mình vào gần hơn với Phật giáo, gần hơn với những điều thiện…
Đến với chùa Dâu, du khách không khỏi ngỡ ngàng trước một khung cảnh rất đỗi thanh tịnh, yên bình. Đây cũng là nơi sinh hoạt văn hoá tôn giáo, tín ngưỡng và là nơi tổ chức lễ hội truyền thống của nhân dân địa phương. Hội lệ hàng năm được tổ chức vào ngày 14, 15 tháng Hai Âm lịch. Lễ hội có nhiều trò chơi dân gian mang đậm bản sắc văn hoá dân tộc.
Không chỉ là nơi tâm linh, tín ngưỡng, trong những năm kháng chiến chống Pháp, giai đoạn từ 1949-1951, chùa Dâu còn là nơi tập kết của dân quân du kích và bộ đội chủ lực để lên đường đánh Pháp. Căn cứ vào tư liệu lịch sử và những hiện vật còn lưu giữ, năm 2009, chùa Dâu đã được xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh theo quyết định số 1587/QĐ-UBND, ngày 17/9/2009 của Chủ tịch UBND tỉnh Bắc Giang… Trải qua thời gian, do sự tác động của tự nhiên và hoàn cảnh lịch sử, một số hạng mục công trình tại chùa hiện cũng đã xuống cấp. Mới đây địa phương cũng đã hỗ trợ kinh phí tu sửa, xây dựng lại khu nhà mẫu để khuôn viên khu di tích ngày càng thêm tố hảo.
Thời gian có thể làm bào mòn nhiều thứ, nhiều hạng mục trong chùa có thể cũ dần, nhưng câu chuyện dân gian về sự tích chùa Bụt Mọc hay chùa Dâu, hay Linh Quang Tự chắc hẳn vẫn sẽ trường tồn với thời gian, truyền lại cho thế hệ trẻ những câu chuyện về văn hóa, tín ngưỡng không thể xóa nhòa. Nó cũng góp phần làm phong phú thêm truyền thống lịch sử, văn hóa, tín ngưỡng của quê hương Tiền Phong hôm nay và mãi mãi về sau./.
